Загадка старых камянёў


Опубликовано:

На гэту знаходку я трапіў зусім выпадкова. Падчас адной з вандровак я завітаў да Міхнеўскай царквы, што знаходзіцца ў Смаргонскім раёне, каб зрабіць пару здымкаў. Выбіраючы патрэбны ракурс, я заўважыў цікавыя знакі на каменнай агароджы царквы. Гэта былі выявы чатырохканцовага крыжа, зверху накрытага паўсферай.

Міхнеўская царква

Царква ў вёсцы Міхневічы (Смаргонскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

Раней мне нічога падобнага сустракаць не даводзілася. Натуральна ўзнікла цікаўнасць, што гэта азначае і чаму выява знаходзіцца на царкоўнай агароджы. Вярнуўшыся дадому, я пачаў гартаць энцыклапедыі, шукаць у інтэрнэце, але адказу так і не знайшоў. Толькі з цягам часу ў блозе маладога гісторыка я патрапіў на здымкі з падобнымі выявамі. Завязалася перапіска.

Зміцер Скварчэўскі, менавіта так завуць майго калегу, займаецца даследваннямі культавых камянёў на Беларусі. І ўжо на той час меў шмат дадзеных наконт месцазнаходжання і тыпу розных знакаў. Выявілася, што выявы на камянях сустракаюцца пераважна ў паўночнай Беларусі і маюць сакральнае значэнне.

Па меркаваннях даследчыка Андрэя Прохарава, “крыжы-парасоны” сімвалізуюць сусветнае дрэва, альбо сусветны слуп, які звязаны з Палярнай зоркай і трымае нябесню сферу, нябесную “гару”. І адносяцца да дахрысціянскай балцкай пахавальнай традыцыі. Гэта значыць, што заўважаныя мной на царкоўнай агароджы ў в. Міхневічы камяні былі прынесеныя са старых могілак. Але як магло так адбыцца? І адкуль іх прынеслі? Дзе былі знішчаны старыя пахаванні?

Камень з царкоўнай агароджы Міхнеўскай царквы

Камень з царкоўнай агароджы міхнеўскай царквы (Смаргонскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

Камень з крыжом-парасонам у сцяне Беніцкай царквы

Камень у сцяне беніцкай царквы (Маладзечанскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

Камень у сцяне Маркаўскай царквы

 Камень у сцяне маркаўскай царквы (Маладзечанскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

Тут трэба крыху прыгадаць гісторыю. Міхнеўская царква пабудавана ў 1866 годзе. Праз два гады пасля задушэння паўстання 1863-1864 гг. Падавалася, якая тут сувязь? Але царская Расія ўсімі сіламі праводзіла палітыку русіфікацыі насельніцтва. Паўсюдна зачыняліся і нішчыліся старажытныя каталіцкія ды уніяцкія храмы, капліцы, манаскія ордэны. Дзе проста зачынялі, дзе перараблялі касцёлы на цэрквы, знішчаючы першапачатковы выгляд, наўпрост разбіралі на цэглу і каменне.

Надта ўжо рэзала вока царскім уладам еўрапейская архітэктура ў “рускай імперыі”. Вельмі ж непадобнай была Беларусь да Расіі. На змену “старым” бажніцам паўставалі цэрквы, выкладзеныя ў новым псеўда-рускім стылі. Па-простаму гэты стыль называлі Мураўёўскім. У “гонар” Міхаіла Мікалаевіча “Мураўёва-Вешальніка”, генерал-губернатара Паўночна-Заходняга краю, душыцеля паўстання Каліноўскага і галоўнага правадніка царскай палітыкі русіфікацыі на тэрыторыі Беларусі.

Калі прааналізаваць час пабудовы “мураўёвак”, мы ўбачым, што іх будавалі вельмі паскоранымі тэмпамі і не заўсёды якасна. Відаць, для будаўніцтва не заўсёды хапала матэрыялу. Прыкладам ёсць дадзеныя, што пры будаўніцтве царквы ў вёсцы Лебедзева ў Маладзечанскім раёне выкарыстовываўся камень з разбуранай напярэдадні уніяцкай бажніцы. Так і ў вёсцы Міхневічы, ці то з-за недахопу матэрыялу, альбо цемрашальства царкоўных улад, у сцены агароджы ляглі камяні са старых могілак. Як бы жахліва гэта не гучала, гэта праўда.

Камень у сцяне Маркаўскай царквы

 Камень у сцяне маркаўскай царквы (Маладзечанскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

 На жаль, абышоўшы ваколіцы і прагледзеўшы старыя могілкі, я не знайшоў болей ніводнага “крыжа-парасона”. Гэта значыць, што старыя могілкі, знішчаныя ў 1860-х гадах, маглі знаходзіцца дзесьці ў іншым месцы. Дзесьці ля былой царквы, альбо на суседнім узгорку.

У маіх пошуках на дапамогу прыйшла адна старая кніжыца “Залесская Георгіевская, старая, деревянная церковь (Ошмянского уезда, Виленской губерніи)”, выдадзеная ў Віцебску ў 1895 годзе, аўтарства вядомага на той час расійскага гісторыка і этнографа Івана Якаўлевіча Спрогіса. Яна напісана ў расійскім шавіністычным духу, але між іншым цікавая тым, што захавала шмат інфармацыі, якая больш нідзе не сустракаецца. Менавіта, кніга распавядае пра уніяцкую царкву.

Каплічка на месцы старой Георгіеўскай царквы

Каплічка на месцы старой Георгіеўскай царквы (Смаргонскі раён) Лескець Сяргей, kraj.by

Царква была старой і шанаванай у народзе. Аўтар падае першыя згадкі: “из старых … времён унии видно, что церковь существовала здесь уже в 1542 году и построена … Петром Княжевичем”. Нягледзячы на тое, што ўжо з 1866 года была адчыненая каменная “мураўёўка”, людзі прасілі святара служыць у Георгіеўскай на Багародзічныя святы, памінальныя службы і інш. Багатая кніга на старыя паданні, звязаныя з цудадзейным абразом Божай Маці, дэтальнае апісанне царквы і традыцый, якія, бадай, нідзе болей не згадваюцца: “в церкви были устроены особые небольшие хоры, на которых вместо органа, во время богослужения, трубили … свои доморощенные рожечники”. Гэта згадка па-сапраўднаму вельмі цікавая.

Вядома, што дударства ў старажытнасці на нашай зямлі мела сакральны рытуальны характар, пэўны магічны сэнс. І такі сінтэз уніяцкага набажэнства і грання дуды не выглядаў дзіўным для народа. Але гэта было дзіка для трапіўшага сюды ў 1875 годзе расійскага праваслаўнага святара Іосіфа Калінскага, які пачаў вынішчаць старую традыцыю: “Священнику пришлось действовать с осторожностью, исподоволь, и таким образом он успел одну за другой … униатские иконы… заклеить полотном с новым, лучшим изображением святых,… или же некоторыя из них повесить высоко на стенах, где они не бросаются в глаза. Статуи католических святых… он незаметно для народа, увёз к себе и уничтожил.”

Са старонак кнігі вынікае, што старыя могілкі былі ў аднолькавай адлегласці паміж двума цэрквамі, на правым беразе рэчкі, а “…камней этих здесь так много, что они походят на лес…”. У 1871-1872 гадах пасля эпідэміі тыфу ў вёсках Міхневічы і Зарудзічы могілкі былі зачыненыя, людзей пачалі хаваць ля новай і старой цэркваў. А “лесам каменняў” абклалі агароджу ў Міхнеўскай царкве.

Старыя залескія могілкі

Старыя залескія могілкі (в. Залессе Смаргонскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

Старыя залескія могілкі (в. Залессе Смаргонскі раён) Сяргей Лескець, kraj.by

 Камусьці вельмі карцела знішчыць любую згадку аб старой веры, гэта бачна нават па тым, як на некаторых камянях, ужо пакладзеных у сцены, старанна заціраліся “некананічныя” крыжы. Так, за пару год барацьбы з іншадумствам у Расійскай імперыі ў адным толькі Залессі былі страчаны творы старажытнага беларускага мастацтва ў выглядзе абразоў і скульптур, уніяцкіх кніг. Саму Георгіеўскую царкву знішчыла ўжо іншая ўлада. У канцы 1950-х гадоў яе спалілі савецкія актывісты. Што сталася з старымі абразамі – не вядома. Як выявілася, такія ж гісторыі адбываліся паўсюдна, тыя ж “крыжы-парасоны” знаходзяцца на сценах беніцкай ды маркаўскай цэркваў Маладзечанскага раёна і яшчэ шмат дзе…

Хто тут больш вінаваты, панаванне чужынцаў ці ўласнае бяспамяцтва? Хутчэй апошняе. Толькі тады, калі мы будзем ведаць і шанаваць нашу гісторыю і культуру, нашу традыцыю мы ніколі не паўторым тых прыкрых памылак.

Постоянный адрес статьи:
Если вы заметили ошибку в статье и хотите сообщить нам об этом, пожалуйста, выделите её и нажмите Ctrl+Enter
Все статьи Сяргея Лескеця

МНЕНИЯ ПОЛЬЗОВАТЕЛЕЙ

  • karbafos 11 апреля 2012 в 8:43:16
    Может кому будет интересно
    Рядом с Мишневической церковью примерно (100-150 метров)есть ещё одно заброшенное кладбище
    http://www.fotohost.by/show/a9a6e9ff0965f12e1b42f305bbf1ff26
    http://www.fotohost.by/show/5890f4c89b61715552efefa5665dc35a
  • Sasha Lis 11 апреля 2012 в 23:09:05
    Вельмі цікава. Дзякуй за праведзеную працу! Сама родам з Залесся, але ніколі не заўважала гэтага знаку.
    Згодна з Вашым вывадам аб нашым беспамяцтве. На жаль, не магчыма не згадзіцца...
  • Vasiliy 20 мая 2012 в 12:52:16
    Интересно получается у вас: Униатство хорошо, а православие плохо.
    Уважаемый писатель, вы хотя бы откройте учебник по истории и узнайте, как у нас в Беларуси принималось православие с 988 года, и как у нас насаждалось католичество с 1385 года, и как униатство с 1596 года (которое было просто промежуточным звеном для перевода в католичество).
    Как все православные храмы закрывались, священники изгонялись, а православные люди чтобы помолиться ходили в поле.


    Про униатского епископа Кунцевича, который приказал тела православных выкапываать из могил и кидать на съедение собакам, я думаю вы тоже знаете.


    Автор пишет: У канцы 1950-х гадоў яе спалілі савецкія актывісты.

    Если претендуете на изложение исторической реальности, то будьте точны.
    Сожгли церковь на Пасху 1968 года.


    Аўтар падае першыя згадкі: “из старых … времён унии видно, что церковь существовала здесь уже в 1542 году и построена … Петром Княжевичем”.


    Церковь эта изначально была православной, униаты её захватили в 17 веке.
    Если в 1542 году существовала, то никак изначально не могла быть униатской. Это же азы истории.


  • Сяргей Лескець 21 мая 2012 в 19:17:37
    Дзякуй Вам, шаноўны Vasiliy, за ўвагу да маей старонкі і Вашу крытыку. Вядома, што ў спрэчках нараджаецца ісціна. Так Вы мне дапамаглі даведацца рэальную дату знішчэння царквы, 1968 год. Дагэтуль у сваім допісе я карыстаўся, як выявілася, памылковым сведчаннем мясцовых жыхароў.

    Да таго ж, паслухаўшыся вашай парады, я разгарнуў кнігу па гісторыі Беларусі, і вось што я там убачыў:

    988 – год прыняцця хрысціянства кіеўскім князем Уладзімірам Святаслававічам і прымусовага хрышчэння кіяўлян. Ноўгарад і Растова-Суздальскія землі выступілі паўстаннем супраць новай веры.

    992 – год заснавання Полацкай епархіі і прыняцця хрысціянства Полацкім княствам. Заўважце - “хрысціянства”, а не “праваслаўя”. Падзел на дзве цэрквы заходняй і ўсходняй плыні адбыўся нашмат пазней, а менавіта ў 1054 годзе!

    Наконт таго, што каталіцтва ў нашым краі “насаждалось” з 1385 года вы таксама памыляецеся. Як сцвярджае скандынаўская “Сага пра хрышчэнне” (праблізна 1000 год), вяртаючы пасля вандроўкі ў Ерусалім і Канстанцінопаль, у 986 годзе ў Полацак прабыў Торнвальд, што прапаведваў хрысціянства ў Ісландыі. Тут быў пабудаваны храм і кляштар святога Яна. Торвальд застаўся намеснікам створанага ім кляштара. Памёр у Полацку каля 1000 года. На “мяжы Літвы і Русі” ў 1009 годзе быў забіты прапаведнік Бруна Квэрфурцкі. Тураўскі князь Святаполк прыблізна ў 1010-1013 гадах запрасіў да сябе ў княства біскупа Рэйнбэрна. І гэтак далей…

    Вы цытуеце: “Аўтар падае першыя згадкі: “из старых … времён унии видно, что церковь существовала здесь уже в 1542 году и построена … Петром Княжевичем”, і пішаце, “…Если в 1542 году существовала, то никак изначально не могла быть униатской...” Але ж я тут ніводнага разу не сцвярджаў, што царква першапачаткова была уніяцкай, а толькі прыводзіў вытрымкі з кнігі.

    Тут справа не ў тым, якая канфесія лепшая, а якая горшая. Практычна паўсюль хрысціянства насаджалася агнём і мячом, але гэта не дае нам падстаў адракацца яго. Так жа і з уніяцтвам, калі змена канфесіі адбывалася часам і гвалтоўна. Тут трэба паглядзець на справу з пункту погляду карысці для беларускага народа. Цераз увядзенне ўніяцтва на нашых землях вырашылася пытанне канфесійнага раздзялення насельніцтва на каталікоў і праваслаўных, што мінімізавала ўплыў чужой дзяржавы, Маскоўскага княства ва ўнутранныя справы Рэчы Паспалітай і спрыяла кансалідацыі беларускай нацыі. Заўважце, не літвіны ўцякалі ў Расійскую імперыю ад рэлігійных ганенняў, а, наадварот, рускія стараверы цэлымі сем’ямі ехалі на землі Вялікага княства ў пошуках паратунку.
  • Vasiliy 21 мая 2012 в 23:40:16
    Уважаемый Сергей Лескеть !

    Князь Владимир принял христианство из Константинополя, а не из Рима. В 1054 году произошёл раскол официально. А реально христианская церковь разделилась на восточную (православную) и западную(католическую) намного раньше,
    Как вы знаете в 395 году распалась Римская империя на Западную и Восточную (Византийскую).
    Уже в V веке складывается культурно-национальное обособ-ление Востока и Запада.
    Администрация Восточной Империи переходит на греческий язык. По-гречески говорят и пишут богословы. Создается феномен византийской культуры. Рим предпочитает оста-ваться латинским. "Разделение языков" повело к взаимному непониманию в мыслях, идеях и духовному своеобразию в дальнейшем развитии.
    Термин православие известен с 3 века (Евсевий Кесарийский), а со времени Юстиниана (VI в.) слово «православие» употреб-ляется достаточно широко для обозначения богословских взглядов, относительно которых существует мнение, что они точно соответствуют Евангелию и учению Церкви.

    Православная вера, (подчёркиваю на белорусских землях) не насаждалась, в отличие от католичества и униатства, а принималась исключительно мирным путём. Поэтому довольно продолжительное время на белорусских землях после принятия христианства на Руси существовало двухверье (православие и язычество).
    Папа Римский приравнял земли схизматиков ( как именовали православных католики) к языческим и поэтому отправил сюда крестовые походы. Как вы знаете, крестовые походы успеха на Руси не имели, и поэтому попробовали другой способ (Ягайло король Польши, при условии смены веры и распространении католичества на Белой Руси). Всего то навсего привилей 1387 года, кто не католик, тот не может владеть, продавать, завещать, ...... земли и недвижимость).

    Про церковь сожжённую на Пасху 1968 года, вы так подали материал, что выходит православные отобрали в 1839 году эту церковь у униатов. Я же хотел указать, что церковь эта изначально была православной, а то получается, дескать, православные чужую церковь под свою приспособили.

    Именно униаты её захватили в 17 веке, как и многие другие православные храмы, о чём я уже писал.
  • Vasiliy 21 мая 2012 в 23:55:15
    Какая польза для белорусского народа от унии ?

    Сам благодетель унии Лев Сапега писал, что от унии больше вреда, чем пользы, что уния больше разъединяет, чем объединяет народ.

    Униатская церковь не нужна была католикам в том виде, в котором она была в 18 веке, навсегда. Все было подготовлено для присоединения униатов к католической церкви.
    В этом и был засмысел унии изначально.
    Сколько костелов было превращено в униатские храмы на Беларуси после 1596 года, ответьте пожалуйста ?
    А вот православные церкви почти все, причём насильно.
    А ведь если уния (союз), хотя бы даже логически подумать, то должны быть паритетные начала.
    Смотреть нужно глубже, какая церковь сохранила учение Христа в целости. Ведь он Эталон, а не Папа Римский,(который почему считается заместителем Христа на земле)
  • zzzirina 8 июня 2012 в 0:11:58
    По поводу церкви, сожжена была действительно на пасху, но в 1956 году, мне мой дед рассказывал, даже называл фамилию поджигателя, я хорошо знала этого человека, да в Залесье это и не секрет был. Церковь была деревянная, без единого гвоздя постоенная, люди ее действительно очень любили, ее и моя мама помнит, ей 12 лет было, когда церковь сожгли. Дед завещал похоронить его на месте где церковь стояла, вопреки всем приметам. Кстате слева от каплички есть очень красивые надгробья 19 века.
  • zzzirina 8 июня 2012 в 0:28:12
    Надгробья из камня, но выполнены в виде спиленных деревьев, а надписи на латинице, так правдоподобно сделано, что вы могли принять их за старые пни, жаль, что вы их не сфотографировали.Может их и нельзя назвать искусством, но мастерство -- высший пилотаж. А захоронение после эпидемии до сих пор существует, правда, нам говорили. что зта была халера.Оно на горке за профелакторием в сторону церкви. Его даже при строительстве побоялись трогать, чтобы не открыть ящик Пандоры.
  • zzzirina 8 июня 2012 в 1:12:26
    Спасибо ВАМ огомное, ребята, за уроки истории, я выросла в Залесье, в этом патресающем месте, бегали с друзьями по имению, лазили в подземный ход, да, да и такой имеется, искали клад в той же капличке, да разве все упомнишь, а как выясняеться ничего не знала. но я рада, что в борьбе за паству победило православие. Я даже слышала, что город, который впоследствии построися в местечке Молодечно, изначально закладывлся в Залесье, закладывалась узловая ЖД станция, место было идеальным, река и т.д... Но местному землевладельцу не хотелось уступать свое, он заплатил огромные деньги и все перенесли на 20 верст к западу. Но, возможно, все было и не так, ведь как кто-то умный сказал, нет такой науки "История", каждый иее пишет, как ему удобно.
  • zzzirina 8 июня 2012 в 1:15:28
    Пршу прщения, на 20 верст к востоку.
  • zzzirina 24 июня 2012 в 0:32:15
    Дико извиняюсь, сегодня уточнила дату сожжения деревянной церкви, это действительно случилось в период 1965-1968 гг на посху и во время крестного хода, в 1956 году совершили иной вандализм.
  • Kліміра 15 января в 21:49:36
    Дзякуй Сяргею Лескецю за артыкул. Хоць ён і напісаны даўно, але прачытала яго толькі цяпер. Можна было б у нечым і згадзіцца з сп. Васілем, калі б не тое, што праваславіе, якое першапачаткова прыйшло на нашы землі і тое, якое укаранілася пасля анексіі нашых зямель Расійскай імперыяй адрозніваецца як чорны колер ад белага. Цяпер у нас праваславіе маскоўскага ўзору, якое падтрымала знішчэнне нашай культуры, нашых храмаў, нашых ікон -- нашага ўсяго таго, што адрознівала нас ад маскавітаў. Бо наша культура і сапраўды адрозная і ўнікальная. І уніяцкая культура імкнулася гэта захаваць. Калі б мы не былі акупіраваны Расійскай імперыяй і засталіся уніятамі, усе нашы адметнасці захаваліся б! Не было б гэтых жудасных "мураўёвак", якія паўсталі на месцы нашых высокамастацкіх храмаў, з роспісамі, арганамі, сваёй драўлянай скульптурай... А самае галоўнае, нашы б людзі ведалі сваю гісторыю, сваю МОВУ, сваіх знакамітых продкаў, сваіх святых, а не расійскіх. А па каментарыях жанчыны пад нікам zzzirina -- ясна -- што гэта мы ўсё згубілі, як і ў асобна ўзятым Залессі. Гэтай жанчыне ўжо блізка не сваё роднае, а нанасное і гвалтам прышчэпленае. І піша яна ўжо на расейскай мове. Шкада, вельмі шкада! Але наша задача хацяб гаварыць пра гэта і пісаць, і па крупіцам аднаўляць нашу адметнасць. Дзякуй яшчэ раз спадару Сяргею Лескецю!
  • Я не зарегистрирован
  • Я зарегистрирован
  • Имя (не заполнять) Email (не заполнять) Год (не заполнять)

    Добавить комментарий

    Отправить
    Правила размещения комментария
  • Добавить комментарий

    Войти и отправить
    Правила размещения комментария